Skip to main content

Αγαπητοί φίλοι, σήμερα είναι η τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου και η ημέρα που η ανθρωπότητα έχει αφιερώσει στα σπάνια νοσήματα. Ως σπάνια θεωρούνται τα νοσήματα που επηρεάζουν λιγότερους από ένα συνανθρώπους μας ανά 2000 στο γενικό πληθυσμό. Μερικά χρήσιμα στατιστικά στοιχεία είναι ως ακολούθως:

  1. 6% του πληθυσμού παγκοσμίως επηρεάζεται από μια σπάνια ασθένεια
  2. Σχεδόν το 80% του συνόλου των σπανίων παθήσεων έχει γενετική αιτία (DNA). Πάνω από 7.000 γενετικές παθήσεις έχουν εντοπιστεί
  3. Οι μισές περιπτώσεις σπανίων παθήσεων επηρεάζουν τα παιδιά και το 30% δεν θα επιβιώσει πέρα από την ηλικία των 5 ετών
  4. Η διαδικασία μέχρι να μπει η ορθή διάγνωση, διαρκεί μέχρι περίπου 7 χρόνια, κατά μέσον όρο, ενώ για βρέφη σε κρίσιμη κατάσταση με κάποιο σπάνιο νόσημα, η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να είναι σημαντική για την έναρξη κατάλληλης ιατρικής παρέμβασης. Για παιδιατρικούς ασθενείς, μπορεί να θέσει τέλος σε ένα μακρύ ταξίδι, που συνοδεύεται με πολλά έξοδα.

Source (15-09-2021): illumina-global-advocacy.pdf

Ένα από τα σπάνια νοσήματα είναι η Κυστική Ίνωση (KI). Πρόκειται για ασθένεια που κληρονομείται με αυτοσωματικό υπολειπόμενο τρόπο, δηλαδή όταν οι δύο γονείς είναι υγιείς φορείς, το κάθε παιδί, είτε αγόρι είτε κορίτσι, έχει 25% πιθανότητες να κληρονομήσει τη νόσο. Επηρεάζει διάφορα συστήματα αλλά τα πιο σοβαρά συμπτώματα είναι κυρίως από τους πνεύμονες και το πάγκρεας. Η πρώτη ασθένεια που μας απασχόλησε σοβαρά στην Κύπρο, ως ερευνητική ομάδα, μετά τον επαναπατρισμό μου το 1991, ήταν η Kυστική Iνωση, επίσης γνωστή και ως Ινοκυστική Νόσος του Παγκρέατος.

Για όποιον ενδιαφέρεται, διαβάστε πιο κάτω από το Κεφάλαιο 3, του βιβλίου που εξέδωσα πριν μερικά χρόνια, με τίτλο:

Η Γενετική Κληρονομιά των Κυπρίων μέσα από Ειδικά Θέματα Γενετικής (ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα 2015).

Κυστική Ίνωση

Εισαγωγή-Ιστορικά στοιχεία

Η πρώτη ασθένεια που μας απασχόλησε σοβαρά ως ερευνητική ομάδα, μετά τον επαναπατρισμό μου το 1991, ήταν η κυστική ίνωση (ΚΙ), επίσης γνωστή και ως ινοκυστική νόσος του παγκρέατος. Πρόκειται για την πιο συχνή, δυνητικά θανατηφόρο κληρονομούμενη με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο νόσο, το γονίδιο της οποίας είχε μόλις πρόσφατα κλωνοποιηθεί από μεγάλη ομάδα ερευνητών και σίγουρα ήταν μεγάλη επιτυχία λόγω του ότι ήταν ένα από τα πρώτα γονίδια που χαρτογραφήθηκαν και κλωνοποιήθηκαν με τη χρήση της μεθοδολογίας Γενετικής Ανάλυσης Σύνδεσης και Κλωνοποίησης βάσει Θέσης (Positional Cloning) (Σημείωση: η αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της νόσου έχει βελτιωθεί σημαντικά, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχει εφαρμοσθεί γενετική θεραπεία).

Θεωρήσαμε ότι θα μπορούσε να είναι ένα από τα ερευνητικά και κατ’ επέκταση διαγνωστικά προγράμματα που θα ήταν χρήσιμο να αναπτύξουμε στην Κύπρο, νοουμένου ότι είναι από τις πλέον συχνές κληρονομικές ασθένειες στον παγκόσμιο καυκάσιο-λευκό πληθυσμό. Η πρώτη κίνηση ήταν να επισκεφθούμε τον τότε διευθυντή του Παιδιατρικού Τμήματος του Μακάρειου Νοσοκομείου Λευκωσίας, Δρ Μιχάλη Αγκαστινιώτη, στο γραφείο του στο Κέντρο Θαλασσαιμίας, εφόσον ήταν και ο διευθυντής του κέντρου αυτού. Μετά από την πολύ εγκάρδια υποδοχή του και αφού του εξηγήσαμε και αναπτύξαμε τη θεωρία μας, μας πληροφόρησε ότι η νόσος μάλλον είναι πολύ σπάνια στην Κύπρο, σίγουρα πολύ λιγότερο συχνή σε σύγκριση με το τι ήταν γνωστό για την υπόλοιπη Ευρώπη. Ως γνωστόν, στους Ευρωπαϊκούς πληθυσμούς η επίπτωση της νόσου είναι 1:2.500–3.000 γεννήσεις με συχνότητα υγιών ετερόζυγων φορέων 1:25–30 κατά μέσον όρο.

Ο κ. Αγκαστινιώτης ανέφερε ότι σε μια προηγούμενη καταγραφή περιστατικών παγκύπρια, είχαν εντοπίσει έξι ασθενείς σε πληθυσμό 200.000 Ελληνοκυπρίων, υπολογίζοντας συχνότητα ασθενών 1:30.000, περίπου. Δυστυχώς, για άγνωστους λόγους, οι ιατρικοί φάκελοι των πέντε εκ των έξι ασθενών είχαν χαθεί. Από εκείνη την καταγραφή ήταν γνωστός ένας ασθενής από το χωριό ΧΧΧ και υπήρχε ένας δεύτερος ασθενής από το χωριό ΧΧΧ.  Δεν ήταν εύκολο να πιστέψουμε ότι ήταν τόσο σπάνια η ΚΙ στην Κύπρο, εφόσον γνωρίζουμε ότι οι Έλληνες Κύπριοι είμαστε καυκάσιοι και σίγουρα έχουμε ιστορική γενετική σχέση με τους Έλληνες της μητροπολιτικής και νησιωτικής Ελλάδας, όπου η συχνότητα φορέων είναι παραπλήσια προς την των υπολοίπων Ευρωπαίων. Ο κ. Αγκαστινιώτης μας ενθάρρυνε να εισαγάγουμε τις μοριακές μεθόδους και συμφώνησε να μας στέλνουν δείγματα ασθενών παιδιών τα οποία είχαν έστω και άτυπα συμπτώματα, όπου όμως η ΚΙ δικαιολογείτο να συμπεριληφθεί στη διαφορική διάγνωση των παιδιάτρων. Μιλήσαμε σε όλους τους παιδιάτρους του Μακάρειου νοσοκομείου και τους είπαμε ότι μας ενδιέφεραν δείγματα από παιδιά που είχαν έστω και μικρή πιθανότητα να έχουν ΚΙ, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το αποτέλεσμα της δοκιμασίας ιδρώτα, η οποία γινόταν με τρόπο που δεν ήταν πολύ αξιόπιστος.

Συγκεκριμένα, η δοκιμασία ιδρώτα αποσκοπεί στη μέτρηση της συγκέντρωσης των ιόντων χλωρίου στον ιδρώτα, όπου εμφανίζεται σημαντικά αυξημένη, και αποτελεί την πιο αξιόπιστη και ευαίσθητη δοκιμασία, όταν γίνεται ορθά. Σε παλαιότερα χρόνια, σε χώρες που είναι πολύ συχνή η νόσος, όπως η Αγγλία, αναφέρεται ότι οι μητέρες γεύονταν τον ιδρώτα του νεογέννητου φιλώντας το, σε μια προσπάθεια να ανακαλύψουν αν ο ιδρώτας ήταν πολύ αλμυρός (σύνδρομο του αλμυρού βρέφους). Έτσι διαπίστωναν αν το παιδί κινδύνευε από αυτή την ασθένεια η οποία σε προηγούμενες γενιές ήταν θανατηφόρος σε νηπιακή ηλικία, κυρίως λόγω των σοβαρών αναπνευστικών λοιμώξεων.

Αναφορικά με τη δοκιμασία ιδρώτα λοιπόν, επειδή κρίναμε ότι δεν γινόταν ορθά, υποβλήθηκα και εγώ ο ίδιος στη διαδικασία για να εκτιμήσουμε τη δυσκολία της μεθόδου, η οποία είναι σχετικά εύκολη όμως απαιτεί σχολαστική προσοχή και ακρίβεια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσαν πρόβλεπε την τοποθέτηση γάζας σε περιοχή της ράχης και κάλυψη με πλαστικό, στερεωμένο αεροστεγώς με τσιρότο. Ο ασθενής έπρεπε να κινείται ή να ασκείται για μερικές ώρες ώστε να συσσωρευτεί αρκετός ιδρώτας στη γάζα, από την οποία γινόταν έκπλυση σε αποσταγμένο νερό και χημικός υπολογισμός της συγκέντρωσης των ιόντων χλωρίου με τιτλοδότηση. Παρόλο που ήταν καλοκαιρινοί μήνες, φόρεσα ένα μάλλινο τρικό και εργαζόμουν αρκετές ώρες, πριν πάω για συλλογή του ιδρώτα. Το αποτέλεσμα ήταν φυσιολογικό, όμως θεωρήσαμε ότι η διαδικασία περιείχε πολλά αδύνατα σημεία, σε σύγκριση με την ενδεικνυόμενη κλασική μέθοδο όπου προκαλείται τεχνητά αυξημένη εφίδρωση μέσω τοπικού ερεθισμού των ιδρωτοποιών αδένων με τη χρήση ηλεκτροδίων και ιοντοφόρηση πιλοκαρπίνης. Η μέθοδος αυτή συνέχισε να εφαρμόζεται για μερικά ακόμη χρόνια με παράλληλη μοριακή ανάλυση που αναπτύξαμε στο εργαστήριό μας. Το 1998 επισκεφτήκαμε το Εργαστήριο Κυστικής Ίνωσης του Παιδίατρου κ. Σταύρου Ντουντουνάκη στο Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» στην Αθήνα, όπου παρακολουθήσαμε τη δοκιμασία ιδρώτα στα παιδιά-ασθενείς του ιατρείου του, που γινόταν με την κλασική ως άνω μέθοδο (μέθοδος κατά Gibson & Cooke, 1959). Στη συνέχεια προμηθευτήκαμε όλα τα αντιδραστήρια και μια προχοΐδα μικρών όγκων (προχοΐδα «σακχάρου») και εγκαινιάσαμε τη δοκιμασία ιδρώτα στο εργαστήριό μας στο Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου. Για να αποδείξουμε την ασφάλεια και αξιοπιστία της μεθόδου στους συνεργάτες μας, δοκιμάσαμε τη μέθοδο πρώτα στον εαυτό μου και στα παιδιά μου. Η ανάλυση αυτή συνεχίζει έκτοτε να προσφέρεται, εξυπηρετώντας τόσο τον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα. Στα επόμενα χρόνια είχα στενή συνεργασία με πολλούς γιατρούς παγκυπρίως, αλλά κυρίως με τον παιδο-πνευμονολόγο κ. Παναγιώτη Γιάλλουρο, ο οποίος είχε ειδικό ενδιαφέρον για την ΚΙ και εγκαινίασε την κλινική ΚΙ στο Μακάρειο Νοσοκομείο Λευκωσίας. Παράλληλη συνεργασία αναπτύχθηκε με την πνευμονολογική κλινική ενηλίκων στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, μέσω του Δρ Α. Γεωργίου και των συνεργατών του. Η εισαγωγή της ορθής δοκιμασίας ιδρώτα σε συνδυασμό με τις μοριακές μεθόδους επέτρεψαν την έγκαιρη και ορθή διάγνωση σε αρκετά παιδιά και ενήλικες. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα περιστατικά αφορούσε στη διάγνωση ενός βρέφους σε ηλικία μόλις μερικών μηνών, μετά από παραπομπή του παιδιάτρου κ. Α. Ηλία που τότε υπηρετούσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λάρνακας.